धनगढी- सुदूरपश्चिम प्रदेशकै ठूलो र भरोसायोग्य मानिने सेती प्रादेशिक अस्पताल पछिल्लो समय सेवा प्रवाहभन्दा विवाद र लापर्वाहीका कारण चर्चामा छ। पुस २३ गते गोदावरी नगरपालिका–८ की ३३ वर्षीया राधिका नेपालीको सुत्केरी अवस्थामा भएको मृत्युले अस्पतालको उपचार पद्धति र जिम्मेवारीबोधमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरिदिएको छ। सामान्य अवस्थामा अस्पताल पुगेकी राधिकाको मृत्यु ‘अत्यधिक रक्तश्राव’ का कारण भएको अस्पतालले बताए पनि, घटनाक्रमले भने चिकित्सकहरूको गम्भीर लापर्वाही र पूर्वतयारीको अभावलाई संकेत गर्दछ।
के भएको थियो पुस २३ मा?
राधिका नेपालीलाई सुत्केरी व्यथा लागेपछि पुस २३ गते बिहान ८ बजे सेती प्रादेशिक अस्पताल पुर्‍याइएको थियो। उनलाई दिउँसो १२ बजेतिर शल्यक्रियाका लागि अप्रेशन थिएटरमा लगियो। दिउँसो १ बजे उनले एक स्वस्थ शिशु (छोरी) लाई जन्म दिइन्। परिवारका अनुसार शल्यक्रिया कक्षमा लैजाँदासम्म राधिकाको अवस्था सामान्य थियो।
तर, शल्यक्रियापछि उनलाई वार्डमा सार्नुको सट्टा चिकित्सकहरूले ‘रगत बगिरहेको’ भन्दै भित्रै राखे। बेलुकी ७ बजे अचानक उनलाई मृत घोषणा गरियो। अस्पताल पुगेको १२ घण्टाभित्रै एक स्वस्थ महिलाको मृत्यु हुनुले परिवारलाई स्तब्ध बनायो। मृतकका बुवा तुलाराम नेपाली भन्छन्, “डाक्टरले अवस्था जटिल छ भनेर समयमै भनिदिएको भए हामी अन्तै लैजान्थ्यौँ। शल्यक्रियापछि रगत रोकिएन भनियो, तर ज्यानै जाने खतरा छ भनेर कहिल्यै सतर्क गराइएन।”
डा. खगेन्द्र भट्टको भूमिका र ‘एब्सेन्टी’ नेतृत्व
अस्पतालको प्रसूति (प्रजनन) महाशाखा प्रमुखको जिम्मेवारी डा. खगेन्द्र भट्टले सम्हालिरहेका छन्। महाशाखाको कमाण्डर हुनुको नाताले जटिल प्रकृतिका केसहरूको प्रत्यक्ष अनुगमन र व्यवस्थापनमा उनको उपस्थिति अनिवार्य मानिन्छ। तर, यो घटनामा डा. भट्ट फिल्डमा देखिएनन्।
प्राप्त जानकारी अनुसार, राधिकाको शल्यक्रिया कनिष्ठ चिकित्सक डा. सृष्टी जोशी कार्कीको नेतृत्वमा गरिएको थियो। महाशाखा प्रमुखले जिम्मेवारी कनिष्ठको भरमा छाड्ने र आफू प्रशासनिक वा निजी कार्यमा व्यस्त रहने प्रवृत्तिले गर्दा यस्ता गम्भीर घटना दोहोरिने गरेको स्थानीयको आरोप छ। स्वयं डा. भट्टले आफू उक्त अप्रेशनमा संलग्न नरहेको स्वीकार गर्नुले नै नेतृत्वको गैरजिम्मेवारीपनलाई पुष्टि गर्दछ।
पाँच पटकको रिपोर्टमा ‘खतरा’ को संकेत: किन गरियो हेलचेक्य्राईं?
राधिकाले आफ्नो गर्भावस्थाको समयमा निकै सतर्कता अपनाएकी थिइन्। उनले विभिन्न निजी प्रयोगशाला र अस्पतालमा गरी पाँच पटक स्वास्थ्य परीक्षण गराएकी थिइन्। ती सबै रिपोर्टहरूमा उनको अवस्था ‘उच्च जोखिम’ (High Risk) मा रहेको र विशेष सावधानी अपनाउनुपर्ने उल्लेख थियो।
विशेष गरी, निजी प्रयोगशालाको रिपोर्टले ३८ हप्ताभित्रै प्रसूति गराउनुपर्ने सुझाव दिएको थियो। तर, सेती प्रादेशिक अस्पतालले ती पुराना र पछिल्ला रिपोर्टहरूलाई गम्भीरतापूर्वक अध्ययन नै नगरी शल्यक्रिया अगाडि बढायो। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) को ‘क्लिनिकल गभर्नेन्स’ अनुसार, उच्च जोखिम देखिएका बिरामीको उपचार वरिष्ठ कन्सल्टेन्टको प्रत्यक्ष निगरानीमा हुनुपर्छ र पर्याप्त रगत (Blood Bank support) को सुनिश्चितता हुनुपर्छ। तर, राधिकाको हकमा यी कुनै पनि मापदण्ड पालना नगरिएको देखिन्छ।
लापर्वाही लुकाउन निजी प्रयोगशालालाई ‘बलिको बोको’
आफ्नो चिकित्सकीय त्रुटि ढाकछोप गर्न अहिले अस्पताल प्रशासनले अनौठो तर्क अघि सारेको छ। अस्पताल स्रोतका अनुसार, चिकित्सकहरूले निजी प्रयोगशालाको रिपोर्टका कारण आफूहरू भ्रममा परेको दाबी गर्दै दोष अरूतिर सार्न खोजिरहेका छन्।
प्रश्न उठ्छ— यदि सरकारी अस्पतालका चिकित्सकलाई निजी प्रयोगशालाको रिपोर्टमा विश्वास थिएन भने, शल्यक्रिया गर्नुअघि अस्पतालकै प्रयोगशालामा पुन: परीक्षण किन गरिएन? र यदि रिपोर्टमा जोखिम देखिएको थियो भने, सोही अनुसारको विशेषज्ञ टोली किन परिचालन गरिएन? यो सरासर आफ्नो गल्ती लुकाउन गरिएको ‘प्राविधिक बहानाबाजी’ मात्र भएको पीडित पक्षको ठहर छ।
शव गृहमा तीन दिनको आक्रोश र ‘लालपालन’को सहमति
चिकित्सकको लापर्वाहीको विरोधमा पीडित परिवारले तीन दिनसम्म शव बुझ्न मानेनन्। अस्पताल परिसरमा तनाव सिर्जना भयो र पटक–पटक जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा छलफल भयो। अन्ततः नवजात शिशुको पालनपोषण र शिक्षाका लागि अस्पताल र स्थानीय प्रशासनले आर्थिक सहयोग गर्ने आश्वासन दिएपछि मात्र परिवारले शव बुझ्न राजी भए।
तर, आर्थिक सहयोगले मात्र न्याय मिल्छ त? एउटा नवजात शिशुले आमाको ममता गुमाउनुको क्षतिपूर्ति पैसाले हुन सक्दैन। मृतककी भाउजु मिना नेपाली प्रश्न गर्छिन्, “हाम्रो मान्छे निको हुन अस्पताल गएको हो, मर्न होइन। डाक्टरको लापर्वाहीले बच्चा टुहुरो भयो, यसको जिम्मेवारी कसले लिने?”
अस्पताल प्रशासनको मौनता र मेडिकल सुपरिटेण्डेन्टको जवाफ
यस विषयमा सेती प्रादेशिक अस्पतालका मेडिकल सुपरिटेण्डेन्ट डा. हेमराज पाण्डेयको प्रतिक्रिया पनि रक्षात्मक देखिन्छ। उनले प्रशासनमा औपचारिक उजुरी नआएको भन्दै पन्छिन खोजेका छन्। उनले भने, “हामी यसबारे बुझ्दैछौँ, विस्तृत जानकारीका लागि विभाग प्रमुख डा. खगेन्द्र भट्टसँगै सोध्नुपर्छ।” अस्पतालको माथिल्लो तहले एक–अर्कालाई देखाएर पन्छिने यो खेलले सुदूरपश्चिमको स्वास्थ्य अवस्थाको भयावह तस्विर प्रस्तुत गर्दछ।
निष्कर्ष: सुधार कि ढाकछोप?
सेती प्रादेशिक अस्पतालमा घटेको यो घटना कुनै संयोग मात्र होइन, बरु सरकारी अस्पतालभित्र जरा गाडेको गैरजिम्मेवारीपन र फितलो व्यवस्थापनको परिणाम हो। निजी क्लिनिकमा समय बिताउने र सरकारी अस्पतालमा कनिष्ठको भरमा बिरामी छोड्ने कतिपय चिकित्सकको प्रवृत्तिले सर्वसाधारणको ज्यान जोखिममा परिरहेको छ।
राधिका नेपालीको मृत्यु प्रकरणमा उच्चस्तरीय निष्पक्ष छानबिन हुनुपर्छ। यदि चिकित्सकको लापर्वाही पुष्टि हुन्छ भने, उनीहरूलाई मेडिकल काउन्सिलको नियम अनुसार कारबाही गरिनुपर्छ। अन्यथा, “गरिब र असहायका लागि अस्पताल मृत्युको केन्द्र” बन्ने जनविश्वास अझ बलियो हुँदै जानेछ।
अबको कदम: के प्रदेश सरकार र स्वास्थ्य मन्त्रालयले यो घटनाको सत्यतथ्य छानबिन गर्न एउटा स्वतन्त्र आयोग गठन गर्ला? वा यो घटना पनि विगतका झैँ ‘आर्थिक सम्झौता’ को नाममा फाइलमा सीमित होला? जनता जवाफ पर्खिरहेका छन्।