शेरबहादुर शाही (कैलाली)
समकालीन समाज रूपान्तरणको अभिभारासँगै राजनीति परिवर्तनको प्रमुख माध्यमका रूपमा स्थापित भएको छ । समाजमा विकास, समृद्धि र परिवर्तनको सपना बोकेका धेरै व्यक्तिहरू राजनीतिमा सक्रिय हुन्छन् । तर राजनीतिमा प्रवेश गरेका सबै व्यक्ति अन्तिमसम्म एउटै दलमा आबद्ध रहन्छन् भन्ने छैन । नेपालमा मात्र होइन, विश्वभर नै राजनीतिक दल परिवर्तन गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ । आखिर किन मानिसहरूले दल परिवर्तन गर्छन् ? किन एक दलमा आबद्ध व्यक्ति अर्को दलमा प्रवेश गर्न चाहन्छ ? यो प्रश्न आजको नेपाली राजनीतिमा निकै सान्दर्भिक बनेको छ ।
समाजसेवा गर्न राजनीतिमा नै आउनुपर्छ भन्ने बाध्यता छैन । दिनदुःखी, असहाय र पीडितहरूको सेवा अन्य माध्यमबाट पनि गर्न सकिन्छ । तर समाजलाई व्यापक रूपमा प्रभाव पार्ने, नीति निर्माण गर्ने र राज्य सञ्चालनमार्फत परिवर्तन ल्याउने सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम राजनीति नै हो । यही कारणले समाज परिवर्तनको आकांक्षा बोकेका धेरै व्यक्तिहरू राजनीतिमा प्रवेश गर्छन् ।
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा विभिन्न दलहरूले परिवर्तनको नेतृत्व गरेका छन् । २००७ सालको परिवर्तनपछि नेपाली कांग्रेसले लोकतान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्व ग¥यो । लामो समयसम्म प्रजातान्त्रिक समाजवादको सिद्धान्त बोकेको कांग्रेस जनताको आशा र भरोसाको केन्द्र बन्यो । त्यसैगरी मदन भण्डारीद्वारा प्रतिपादित जनताको बहुदलीय जनवादले नेकपा एमालेलाई लोकप्रिय बनायो । माओवादी आन्दोलनले सामाजिक न्याय, समावेशीता र राज्य पुनर्संरचनाको मुद्दा उठायो । तर यी सबै आन्दोलन र राजनीतिक यात्रापछि पनि जनताले अपेक्षा गरेअनुसार विकास, सुशासन र समृद्धि प्राप्त गर्न सकेका छैनन् भन्ने गुनासो सुनिँदै आएको छ ।
समानुपातिक र समाबेशिता महत्त्वपूर्ण उपलब्धि भएता पनि संघियता र धर्म निरपेक्षको बिषयमा संबिधान संसोधन गरिनुपर्छ भन्ने व्यापक जनगुनासो रहिआएको छ । संविधानसभामार्फत संविधान निर्माण हुनु ऐतिहासिक उपलब्धि मानिन्छ । तर संविधान निर्माण प्रक्रियामा जनताका सबै अपेक्षा र सुझाव समेटिन नसकेको भन्दै आलोचना पनि हुने गरेको छ । त्यसैले अझै पनि संविधानका केही विषयमा बहस र संशोधनको माग उठ्दै आएको छ ।
युवापुस्ता अहिले विकास, सुशासन र समृद्धिको नेतृत्व गर्न सक्ने राजनीतिक शक्तिको खोजीमा छ । परम्परागत दलहरूप्रति बढ्दो निराशाबीच वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिहरूको उदय भएको छ । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी जस्ता दलहरूले छोटो समयमै उल्लेखनीय जनसमर्थन प्राप्त गर्नुको मुख्य कारण यही हो । जनताले नयाँ शैली, नयाँ सोच र परिणाममुखी राजनीति खोजिरहेका छन् ।
तर सबै दल परिवर्तन विचार र सिद्धान्तका आधारमा मात्र हुने गर्दैनन् । कतिपय व्यक्तिहरू सत्ता, पद, प्रतिष्ठा वा व्यक्तिगत स्वार्थका कारण पनि दल परिवर्तन गर्छन् । सरकारमा रहेको वा सरकार गठनमा निर्णायक भूमिका खेल्न सक्ने दलतर्फ आकर्षित हुने प्रवृत्ति नेपाली राजनीतिमा नयाँ होइन । यस्ता व्यक्तिहरूको मुख्य उद्देश्य जनसेवा भन्दा पनि अवसर प्राप्ति हुन सक्छ ।
दल परिवर्तनको अर्को कारण दलभित्रको असन्तुष्टि पनि हो । लामो समयसम्म संघर्ष गरेका नेता–कार्यकर्ताले उचित मूल्यांकन, जिम्मेवारी वा अवसर नपाउँदा निराश बन्न सक्छन् । आफूभन्दा पछि आएका व्यक्तिहरूले अवसर प्राप्त गर्दा पुराना कार्यकर्तामा असन्तुष्टि बढ्नु स्वाभाविक हो । त्यस्ता व्यक्तिहरूले विचार मिल्ने अर्को दल रोज्न सक्छन्। यस्तो निर्णयलाई सधैं अवसरवादका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन ।
समय, परिस्थिति र समाजको आवश्यकता अनुसार व्यक्तिको सोच र राजनीतिक दृष्टिकोण पनि परिवर्तन हुन सक्छ । नयाँ विचार, नयाँ एजेन्डा र नयाँ राजनीतिक सम्भावनाहरूको खोजीमा दल परिवर्तन गर्नेहरू पनि छन् । यस्ता परिवर्तन लोकतान्त्रिक अभ्यासको स्वाभाविक प्रक्रिया मान्न सकिन्छ । तर दल परिवर्तनपछि पनि आफ्नो उद्देश्य, विचार र प्रतिबद्धतामा अडिग रहन सक्नु नै वास्तविक चुनौती हो ।
आजको राजनीतिमा निष्ठाको संकट बढ्दो रूपमा देखिएको छ । सिद्धान्त, विचार र आदर्शभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति मौलाएको छ । राजनीतिक दललाई समाज परिवर्तनको माध्यमभन्दा पनि व्यक्तिगत उन्नतिको भ¥याङका रूपमा प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिले राजनीतिप्रति जनविश्वास कमजोर बनाएको छ ।
यद्यपि सबै दल परिवर्तनलाई नकारात्मक रूपमा हेर्नु उचित हुँदैन । यदि कुनै व्यक्ति राष्ट्रहित, सुशासन, विकास र जनसेवाको उद्देश्यले नयाँ राजनीतिक यात्रा तय गर्छ भने त्यो लोकतान्त्रिक अधिकारको प्रयोग हो । तर यदि परिवर्तनको उद्देश्य केवल पद, पैसा वा व्यक्तिगत लाभ प्राप्त गर्नु मात्र हो भने त्यसले राजनीति र लोकतन्त्र दुवैलाई कमजोर बनाउँछ ।
अन्ततः राजनीतिक दल परिवर्तनको मूल्याङ्कन व्यक्तिको नियत, उद्देश्य र व्यवहारका आधारमा गर्नुपर्छ । राजनीतिमा व्यक्तिभन्दा विचार ठूलो हुन्छ । अवसरभन्दा निष्ठा महत्वपूर्ण हुन्छ । स्वार्थभन्दा राष्ट्रहित माथि हुनुपर्छ । दल परिवर्तन गरेर लोकप्रियता हासिल गर्न सकिएला, तर जनताको विश्वास जितेर त्यसलाई दीर्घकालसम्म कायम राख्न सक्नु नै सच्चा राजनीतिक सफलताको मापदण्ड हो ।
