पुलको छेउमै डोजरको गर्जनः खुटिया खोलामा अवैध बालुवा उत्खन्न, जोखिममा स्थानीय जीवन
धनगढी– सुदूरपश्चिमको कैलालीमा नदीजन्य पदार्थ उत्खन्नको विषय फेरि विवादमा आएको छ । गोदावरी नगरपालिका–९ धनचौरीस्थित खुटिया खोलामा झोलुङ्गे पुलको छेउमै भइरहेको बालुवा उत्खन्नले स्थानीय बासिन्दाको जीवन जोखिममा परेको गुनासो बढ्दो छ । कानुनी मापदण्ड विपरीत उत्खन्न भइरहेको आरोपबीच प्रशासनको प्रभावकारी निगरानी नदेखिएको स्थानीयको भनाइ छ । हाम्रा सहकर्मी शेरबहादुर ऐरको यो विशेष रिपोर्ट ।
यो दृश्य हो खुटिया खोला, गोदावरी नगरपालिका–९ धनचौरी । खोलाको पानी शान्त देखिए पनि किनारमा डोजरको गर्जनले वातावरण असामान्य बनेको छ । इस्काभेटरले गहिरो खाडल बनाउँदै बालुवा निकालिरहेको छ । केही मिटर पर स्थानीयको दैनिक जीवनरेखा बनेको झोलुङ्गे पुल उभिएको छ ।
म अहिले खुटिया खोलाको किनारमा छु । यहाँ देख्न सक्नुहुन्छ–पुलको आधार नजिकैबाटै बालुवा उत्खन्न भइरहेको छ । स्थानीयका अनुसार यहाँ दिनमात्र होइन, रातिको समयमा पनि उत्खन्न जारी रहन्छ । पुल यसअघि नै कटानको जोखिममा परिसकेको छ ।
एक स्थानीय भन्छन –‘पुलकै छेउमा खन्दैछन् । पहिले पनि बाढीमा पुल हल्लिएको थियो । अहिले झन् गहिरो खनेका छन् । बर्खामा के हुन्छ कसैले सोच्दैन ।’
अर्का स्थानीय युवाले भने –‘दिनमा फोटो खिच्न मिल्छ, राति कसले देख्छ ? प्रहरी चौकी नजिकै हुँदा पनि कारबाही हुँदैन ।’
यो झोलुङ्गे पुल दैनिक सयौँ मानिसको आवतजावतको माध्यम थियो । विद्यालय जाने बालबालिका, बजार पुग्ने किसान, उपचारका लागि धनगढी जाने बिरामी । पुल क्षतिग्रस्त हुँदा अहिले ओहोरदोहोरमै समस्या भएको स्थानीय बताउँछन् ।
नेपालको प्रचलित कानुनअनुसार पुल, तटबन्ध, सडक वा बस्ती नजिक नदीजन्य पदार्थ उत्खन्न गर्न पाइँदैन । निश्चित दूरी, गहिराइ र वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन अनिवार्य हुन्छ । तर यहाँ भइरहेको गतिविधि ती प्रावधानको ठाडो उल्लंघनजस्तो देखिन्छ ।
जिल्ला समन्वय समिति कैलालीका सूचना अधिकारी विमल प्रकाश जोशीले गोदावरी क्षेत्रमा जथाभावी उत्खन्न भइरहेको गुनासो आउने गरेको स्वीकार गर्छन् ।
जोशी भन्छन –‘रातिको समयमा पनि उत्खन्न भइरहेको गुनासो आइरहन्छ । यस्ता विषयमा स्थानीय तह सक्रिय हुन जरुरी छ ।’ उनको भनाइले गुनासोको पुष्टि गर्छ, तर प्रभावकारी नियन्त्रण अझै देखिएको छैन ।
स्थानीयका अनुसार साँझपछि टिप्परको आवाज झन् बढ्छ । अँध्यारोको आडमा हुने उत्खन्नले अनुगमन प्रक्रिया कमजोर बनाउने जोखिम हुन्छ ।
इन्जिनियरिङ दृष्टिकोणले पुलको आधार नजिक गहिरो उत्खन्न गर्दा ‘स्कौरिङ’ अर्थात् जगमुनिको माटो बग्ने जोखिम बढ्छ । यसले पुल कमजोर बनाउँछ । बर्खामा पानीको बहाव बढ्दा ठूलो दुर्घटना हुन सक्छ । अव्यवस्थित उत्खन्नले नदीको प्राकृतिक संरचना बिगार्ने, बहाव दिशा परिवर्तन गर्ने र तटीय कटान बढाउने खतरा हुन्छ । जलचर प्राणीको बासस्थानसमेत नष्ट हुन सक्छ ।
नदीजन्य पदार्थ स्थानीय तहका लागि प्रमुख राजस्व स्रोत हो । बालुवा, गिट्टी र ढुंगाबाट प्राप्त आम्दानी विकास योजनामा खर्च हुने तर्क गरिन्छ । तर प्रश्न उठ्छ–अल्पकालीन आम्दानीका लागि दीर्घकालीन जोखिम स्वीकार्य छ ? संघीय संरचनाअनुसार नदीजन्य पदार्थ व्यवस्थापनको अधिकार स्थानीय तहमा छ । उत्खन्न क्षेत्र निर्धारणदेखि अनुगमन र कारबाहीसम्म सबै जिम्मेवारी नगरपालिका मातहत पर्छ ।
स्थानीयहरु भन्छन –‘आज नरोके भोलि ठूलो दुर्घटना हुन्छ । त्यसपछि दोष कसलाई दिने ?’
स्थानीयले पुल आसपासको उत्खन्न तत्काल रोक्न, संयुक्त अनुगमन टोली गठन गर्न र रातिको उत्खन्नमा कडाइ गर्न माग गरेका छन् ।
खुटिया खोलामा भइरहेको बालुवा उत्खन्न केवल कानुनी विषय मात्र होइन–यो सार्वजनिक सुरक्षासँग जोडिएको संवेदनशील मुद्दा हो । झोलुङ्गे पुल, स्थानीय बस्ती र वातावरण सबै जोखिममा छन् । गुनासो आइरहँदा पनि ठोस कदम नचालिनु चिन्ताजनक छ ।
समयमै प्रभावकारी अनुगमन र नियन्त्रण नभए, आज डोजरको गर्जन सुनिएको यो ठाउँमा भोलि बाढीको गर्जनले ठूलो क्षति निम्त्याउन सक्छ ।