१. विषय प्रवेश: के निर्दोष प्राणीको रगतले भगवान् खुसी हुन्छन् ?

हाम्रो नेपाली समाज धार्मिक, सांस्कृतिक तथा परम्परागत विविधताले भरिपूर्ण समाज हो। हामी देवीदेवता लाई श्रद्धा गर्छौँ, मन्दिरमा पूजा गर्छौँ, व्रत बस्छौँ, दान गर्छौँ र आफ्नो परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि तथा कल्याणको कामना गर्छौँ। धर्मले मानिसलाई सत्य, सदाचार, दया, क्षमा, परोपकार र मानवताको बाटो देखाउनुपर्छ भन्ने हाम्रो विश्वास छ। तर यही धार्मिक आस्थाको नाममा निर्दोष पशुपक्षीको हत्या गरेर देवीदेवता खुसी पार्न खोज्ने बलि प्रथा बारे गम्भीर बहस गर्नुपर्ने समय आएको छ। एउटा निर्दोष प्राणीले आफ्नो जीवन जोगाउन चाहन्छ। उसलाई पनि भोक लाग्छ, प्यास लाग्छ, डर लाग्छ र बाँच्ने चाहना हुन्छ। तर मानिसले आफ्नो मनोकामना पूरा हुने आशामा त्यसको घाँटी रेट्छ रगत बगाउँछ अनि त्यसैलाई धार्मिक पुण्य वा देवीदेवताको प्रसन्नतासँग जोड्छ। यहाँ एउटा स्वाभाविक प्रश्न उठ्छ—के भगवान् खुसी हुनका लागि कुनै निर्दोष प्राणीको जीवन समाप्त हुनैपर्छ? के अरूको पीडा र आँसुमा आधारित पूजा वास्तवमै धर्मको सर्वोच्च रूप हुन सक्छ? मेरो विचारमा धर्मको वास्तविक शक्ति हिंसामा होइन, करुणामा हुन्छ। पूजा गर्ने हातले नै कुनै निर्दोष प्राणीको जीवन समाप्त गर्नुपर्छ भने हामीले आफ्नो धार्मिक अभ्यास र त्यसको उद्देश्यबारे पुनर्विचार गर्न आवश्यक छ।

२. बलि प्रथा कहिले सुरु भयो? यसको वास्तविक इतिहास के हो ?

बलि प्रथा कुनै एक दिन, एक व्यक्तिले वा एउटै धर्मका संस्थापकले सुरु गरेको प्रथा हो भन्ने प्रमाणित ऐतिहासिक आधार उपलब्ध छैन। इतिहास तथा मानवशास्त्रका अध्ययनअनुसार, प्राचीन समाजमा पशुबलि विभिन्न धार्मिक परम्परा र संस्कृतिमा प्रचलित थियो। मानिसहरूले प्रकृतिका शक्तिलाई बुझ्न नसक्दा, रोगव्याधि, प्राकृतिक विपत्ति, अनिकाल, युद्ध र मृत्युजस्ता घटनाबाट भयभीत हुँदा अदृश्य शक्तिलाई खुसी पार्ने वा अनिष्टबाट जोगिने उद्देश्यले विभिन्न प्रकारका चढावा र बलि दिने अभ्यास विकास गरेका हुन सक्छन्। तर बलि प्रथा सबै ठाउँमा एउटै कारणले सुरु भएको थियो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। हिन्दू परम्पराभित्र पनि यज्ञ, चढावा, नैवेद्य, पशुबलि तथा प्रतीकात्मक अर्पणका विभिन्न ऐतिहासिक अभ्यास पाइन्छन्। विशेष गरी केही शाक्त तथा तान्त्रिक परम्परामा पशुबलिलाई धार्मिक अनुष्ठानको अङ्ग मानिएको छ। अर्कोतर्फ, हिन्दू परम्परामै अहिंसा, दया, संयम र जीवप्रतिको करुणालाई पनि महत्त्व दिइएको छ। त्यसैले हिन्दू धर्मको सम्पूर्ण परम्परालाई पशुबलिसँग मात्र जोडेर बुझ्नु ऐतिहासिक रूपमा उचित हुँदैन। यस विषयमा अर्को महत्त्वपूर्ण तथ्य के हो भने, नेपालको गढीमाई मन्दिरमा हुने पशुबलि परम्पराको इतिहासबारे सन् २०२१ मा प्रकाशित एक शैक्षिक अध्ययनले उक्त धार्मिक अनुष्ठानको सुरुवात करिब २६० वर्षअघि भएको मानिने उल्लेख गरेको छ। यसले कम्तीमा उक्त विशेष परम्पराको इतिहासलाई अध्ययन गर्न सकिने देखाउँछ। तर यसैलाई विश्वभरको बलि प्रथाको सुरुवात मान्न मिल्दैन। यसबाट बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने बलि प्रथा इतिहासमा विभिन्न समाज र धार्मिक परम्परासँगै विकसित भएको अभ्यास हो। यसको एउटै जन्ममिति वा सर्वमान्य संस्थापक पहिचान गरिएको छैन।

३. बलि प्रथा कसले सुरु गर्‍यो ?

यो प्रश्न धेरै मानिसको मनमा उठ्छ—बलि दिने चलन सुरु गर्ने व्यक्ति आखिर को थियो? यसको सत्य उत्तर हो—बलि प्रथा सुरु गर्ने एउटै व्यक्तिको नाम प्रमाणित रूपमा बताउन सकिँदैन। यो कुनै एक व्यक्तिले आज्ञा दिएर एकैपटक सुरु गरेको अभ्यासभन्दा पनि विभिन्न समाजमा फरकफरक समयमा विकसित भएका धार्मिक तथा सांस्कृतिक अनुष्ठानहरूको समूह हो। प्राचीन समाजमा मानिसले आफूभन्दा शक्तिशाली ठानेका प्राकृतिक तथा अलौकिक शक्तिप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्न अन्न, फलफूल, दूध, घिउ तथा पशुपक्षीजस्ता वस्तु अर्पण गर्ने अभ्यास अपनाएका थिए। कतिपय परम्परामा पशुको जीवनलाई देवतालाई चढाइने विशेष भेटीका रूपमा बुझियो। समयक्रममा यस्ता अभ्यास धार्मिक विधि, स्थानीय मान्यता र सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिँदै गए। तर यसबाट आज पनि पशुबलि अनिवार्य छ भन्ने निष्कर्ष निस्कँदैन। कुनै अभ्यास लामो समयदेखि चलिरहेको छ भन्दैमा त्यसलाई परिवर्तन गर्नै नसकिने भन्ने हुँदैन। हामीले इतिहासलाई सम्मान गर्नुपर्छ, तर इतिहासका हरेक अभ्यासलाई वर्तमानमा जस्ताको तस्तै निरन्तरता दिनुपर्छ भन्ने छैन। परम्परा पुरानो हुँदैमा सत्यको अन्तिम प्रमाण हुँदैन। त्यसको उद्देश्य, प्रभाव र नैतिक पक्षबारे प्रश्न उठाउनु पनि सचेत समाजको जिम्मेवारी हो।

४. के बलि नदिए देवीदेवता रिसाउँछन् ?

हाम्रो समाजमा कतिपय मानिसको विश्वास छ—देवीदेवतालाई पशुबलि नदिए अनिष्ट हुन सक्छ, मनोकामना पूरा हुँदैन वा देवता रिसाउन सक्छन्। तर यस्तो विश्वासलाई सबै धार्मिक परम्पराको निर्विवाद मान्यता वा प्रमाणित तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन। धार्मिक आस्था व्यक्तिगत तथा सामुदायिक विश्वासको विषय हो। कसैले बलिलाई परम्पराको महत्त्वपूर्ण हिस्सा मान्न सक्छन् भने कसैले पूजा, प्रार्थना, ध्यान, दान, सेवा र अहिंसालाई नै पर्याप्त धार्मिक अभ्यास ठान्न सक्छन्। त्यसैले हामीले विचार गर्नुपर्ने प्रश्न हो—के आफ्नो इच्छा पूरा गराउन अर्को प्राणीको जीवन समाप्त गर्नु आवश्यक छ ? यदि हामीले भगवान्लाई सृष्टिकर्ता, पालनकर्ता, करुणामय र न्यायकारी शक्तिका रूपमा स्वीकार गर्छौँ भने उहाँले सृष्टि गरेका जीवप्रति को हाम्रो व्यवहार पनि विचारणीय हुन्छ। एउटा प्राणीको जीवन खोसेर आफ्नो सुखको को लागि निर्दाेष प्राणी को हत्या गरिन्छ। त्यसैले बली प्रथाको अन्त्य हुनु पर्छ जय देश 🙏  

लेखकको परिचय :
नाम : जगदीश भट्ट
पेशा : सहकारीकर्मी तथा समाजसेवी
पुख्र्यौली ठेगाना : पाटन नगरपालिका–९, खालीडाँडा, बैतडी जिल्ला, सुदूरपश्चिम प्रदेश, नेपाल ।
हालको ठेगाना : धनगढी उपमहानगरपालिका–३, मित्रनगर, कैलाली जिल्ला, सुदूरपश्चिम प्रदेश, नेपाल