प्रत्यक्षतर्फ बढ्दो बदर मतः सुदूरपश्चिममा मतदाता शिक्षा अझै चुनौती
धनगढी– सुदूरपश्चिम प्रदेशमा निर्वाचनका क्रममा प्रत्यक्षतर्फको मतदानमा बदर मतको संख्या समानुपातिकतर्फको भन्दा उल्लेख्य रूपमा बढी देखिएको छ । प्रदेश निर्वाचन कार्यालय, धनगढीले सार्वजनिक गरेको निर्वाचन सारांश अनुसार प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणालीतर्फ मतदाता शिक्षा, मतपत्रको जटिलता र मतदान प्रक्रिया बुझाइमा कमीका कारण बदर मतको प्रतिशत बढेको देखिएको हो ।
निर्वाचन कार्यालय उपलब्ध गराएको तथ्यांक अनुसार सुदूरपश्चिम प्रदेशका १६ निर्वाचन क्षेत्रका कुल १७ लाख १६ हजार छ सय ६० मतदातामध्ये आठ लाख ७४ हजार मत खसेको थियो । कुल खसेको मतमध्ये आठ लाख २२ हजार नौ सय ४४ मत सदर भएको छ भने ५१ हजार ५६ मत बदर भएको देखिन्छ । यस अनुसार प्रदेशमा कुल मतदान प्रतिशत ५०.९१ रहेको छ । सदर मतको प्रतिशत ९४.१६ रहेको छ भने बदर मतको प्रतिशत ५.८४ रहेको तथ्यांकले देखाएको छ ।
प्रत्यक्षतर्फको निर्वाचनमा सबैभन्दा बढी मत बदर कञ्चनपुर निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ३ मा भएको देखिन्छ । यस निर्वाचन क्षेत्रमा एक लाख तीन हजार ८७ मतदाता रहेकोमा ५८ हजार दुई सय नौ मत खसेको थियो । जसमा ५३ हजार पाँच सय ४६ मत सदर भएकोमा चार हजार छ सय ६३ अर्थात (आठ दशमलब एक प्रतिशत) बदर भएको छ भने सबैभन्दा कम बाजुरामा भएको छ । यहाँ ८७ हजार आठ सय ६१ मतदाता रहेकोमा ४५ हजार दुई सय ४२ मत खसेको थियो । जसमा ४३ हजार आठ सय ९६ मत सदर भएको छ भने एक हजार तीन सय ४६ अर्थात (दुई दशमलब ९८ प्रतिशत) मत बदर भएको छ ।
यस्तै समानुपातिकतर्फ १७ लाख २९हजार चार सय ५० मतदाता रहेकोमा आठ लाख ८४ हजार एक सय ७७ मत खसेको थियो । कुल खसेको मतमध्ये आठ लाख ४२ हजार पाँच सय ५३ मत सदर भएको छ भने ४१ हजार छ सय २४ मत बदर भएको देखिन्छ । यस अनुसार प्रदेशमा कुल मतदान प्रतिशत ५१.१२ रहेको छ । सदर मतको प्रतिशत ९५.२९ रहेको छ भने बदर मतको प्रतिशत ४.७१ रहेको तथ्यांकले देखाएको छ ।
समानुपातिक तर्फको निर्वाचनमा सबैभन्दा बढी मत बदर कैलाली निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ३ मा भएको देखिन्छ । यस निर्वाचन क्षेत्रमा एक लाख नौ हजार एक सय २२ मतदाता रहेकोमा ६० हजार तीन सय २० मत खसेको थियो । जसमा ५७ हजार चार सय सात मत सदर भएकोमा दुई हजार नौ सय १३ अर्थात (पाँच दशमलब ८३ प्रतिशत) मत बदर भएको छ भने सबैभन्दा कम बाजुरामा भएको छ । यहाँ ८९ हजार तीन सय ४३ मतदाता रहेकोमा ४५ हजार छ सय ६९ मत खसेको थियो । जसमा ४४ हजार चार सय ६९ मत सदर भएको छ भने एक हजार दुई सय अर्थात (दुई दशमलब ६३ प्रतिशत) मत बदर भएको छ ।
प्रदेश निर्वाचन कार्यालयका अनुसार समानुपातिकतर्फको मतदानमा मतपत्र सरल र पार्टी चिन्हमा मात्र मत हाल्नुपर्ने भएकाले बदर मत अपेक्षाकृत कम देखिएको छ । तर प्रत्यक्षतर्फ उम्मेदवारहरूको संख्या धेरै हुनु, मतपत्रको आकार ठूलो हुनु तथा मतदान गर्दा मतदाताले गल्ती गर्ने सम्भावना बढी हुने भएकाले बदर मतको संख्या बढेको देखिन्छ । प्रत्यक्षतर्फको मतदानमा मतदाता शिक्षा अझै प्रभावकारी बनाउन नसक्दा यस्तो अवस्था आएको हो । मतपत्रमा एकभन्दा बढी चिन्ह लगाइने, चिन्ह सही ठाउँमा नलगाइने, मतपत्रमा लेख्ने वा अन्य चिन्ह बनाउने जस्ता कारणले मत बदर हुने गरेको निर्वाचन कार्यालयको भनाई छ ।
प्रदेश निर्वाचन कार्यालयका निमित्त कार्र्यालय प्रमुख प्रेमराज भट्टका अनुसार धेरैजसो मतदाता मतदान केन्द्रमा पुग्दा मतपत्र कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने विषयमा अझै अलमलमा पर्ने गरेका छन् । ‘समानुपातिकतर्फको मतपत्र सरल हुन्छ, पार्टी चिन्हमा मात्र मतदान गर्नुपर्छ । तर प्रत्यक्षतर्फ उम्मेदवार धेरै हुँदा मतपत्र ठूलो हुन्छ र कतिपय मतदाताले चिन्ह लगाउने क्रममा गल्ती गर्छन्,’ उनले भने ।
ग्रामीण क्षेत्रका मतदातामा मतदान प्रक्रिया सम्बन्धी जानकारी अझै सीमित रहेको पनि देखिएको छ । मतदाता शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालन गरिए पनि ती कार्यक्रम सबै समुदायसम्म प्रभावकारी रूपमा पुग्न नसकेको उनको भनाइ छ । चुनावअघि मतदाता शिक्षा कार्यक्रम व्यापक रूपमा सञ्चालन भए पनि व्यवहारिक रूपमा मतदान गर्ने तरिका धेरै मतदाताले नबुझ्दा बदर मत बढ्ने समस्या देखिएको उनीहरूको निष्कर्ष छ ।
मतपत्र डिजाइन, मतदान प्रक्रिया तथा मतदाता शिक्षा सुधार गरिएमा बदर मतको संख्या घटाउन सकिन्छ । उनले भने ‘मतपत्र स्पष्ट, सरल र व्यवस्थित बनाइएमा मतदाताले सजिलै चिन्ह लगाउन सक्ने वातावरण तयार हुन्छ । साथै मतदान केन्द्रमा खटिने कर्मचारीहरूले पनि मतदातालाई मतदान प्रक्रिया बुझाउन सक्ने वातावरण आवश्यक रहेको छ ।’
सुदूरपश्चिम प्रदेशमा दुर्गम भौगोलिक अवस्था, शिक्षा स्तर तथा सूचना पहुँचको कमीले पनि मतदाता शिक्षा कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न चुनौती थपिएको देखिन्छ । पहाडी तथा हिमाली जिल्लामा सूचना पहुँच सीमित हुँदा मतदाताले मतदान प्रक्रिया राम्रोसँग नबुझ्ने अवस्था देखिएको छ ।
निर्वाचन लोकतान्त्रिक प्रणालीको आधारभूत प्रक्रिया भएकाले मतदाताको मत सही रूपमा सदर हुनु अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । बदर मतको संख्या धेरै हुनु भनेको मतदाताको अभिव्यक्ति पूर्ण रूपमा गणना हुन नसक्नु हो । त्यसैले निर्वाचन प्रक्रिया सरल, पारदर्शी र मतदाता–मैत्री बनाउनु आवश्यक रहेको विज्ञहरूको सुझाव छ ।
सुदूरपश्चिम प्रदेशमा देखिएको बदर मतको अवस्था सुधार गर्न मतदाता शिक्षा, मतदान प्रक्रिया सरलीकरण र सूचना पहुँच विस्तार मुख्य उपायका रूपमा देखिएका छन् ।